Dit is de tekst, uitgesproken door Herman de Tollenaere. op 22 Mei 2026 in boekwinkel Het Fort van Sjakoo in Amsterdam. Bovenste foto: Terry van Cheap ‘n’ Nasty tijdens optreden met Crass en Poison Girls, Voorschoten, maart 1980.
Welkom, Diana Ozon. Welkom, iedereen.
Er is een nieuw boek uitgekomen. Het is hier in de winkel te krijgen.
Het heet PUNK ANARCHY IN ACTION! Met hoofdstukken over allerlei landen.
Met een hoofdstuk van mij over punk en anarchisme in Nederland, 1977-1982. Ik heb dat hoofdstuk verstuurd naar Steve Ignorant, vroeger van Crass, na zijn optreden pas in de Melkweg.
Steve reageerde per email op het hoofdstuk: ‘What a great piece of writing’.
Wij hier zullen een aantal punten bekijken uit mijn hoofdstuk.
Plus wat punten die niet in dat hoofdstuk staan.
PUNK IN NEDERLAND 1977-1982
We gaan het eerst hebben over de eerste vijf jaar van punk, 1977-1982.
Dat was de tijd dat voor mij, voor Diana, en veel anderen, punk in Nederland begon.
Daarna kijken we naar het anarchisme. Dat bestond al veel eerder in Nederland dan punk.
Daarna kijken we naar de relatie tussen anarchisme en punk in Nederland.
Was die relatie sterk vanaf het begin; of werd die pas na het begin sterker? Groeide die invloed door contact met al eerder bestaande anarchistische organisaties in Nederland?
Of groeide die door Britse bands als Crass?
Wat waren de verschillen en overeenkomsten tussen anarchisme van voor 1977 in Nederland, en anarchisme onder punks? Hoe stond het met antimilitarisme en anti-monarchisme?
En met de deelname van vrouwen?
Niet alle vroege Nederlandse punks waren anarchistisch.
Welke ideeën, behalve anarchisme. waren er nog meer?
Eerst kijken we nu naar de vroege geschiedenis van punk in Nederland. In 1975-76 speelde Ivy Green al in Hazerswoude. Maar Ivy Green wist toen nog niet dat ze punk waren. Wie dat toen al wel wist, was Saskia de Jong uit mijn stad Leiden. Ze kwam toen al in Londen bij de winkel van Malcolm McLaren en Vivienne Westwood. Zij, Saakia, was de eerste Nederlandse punk. Zij heeft veel te weinig erkenning gekregen. Saskia ofwel Syama de Jong is vorig jaar overleden.
In 1977 kwamen de eerste Nederlandse punkfanzines uit, zoals de Koekrand van Diana. Ik las in 1977 in Oor een punkfestivalbespreking. Oor kraakte de Frans-Nederlandse vrouwenpunkband the Lou’s af. De Lou’s waren volgens Oor ‘achterbuurtmeiden die nooit op een podium hadden mogen komen’. Ik kwam in de punk terecht uit woede over dit afkraken in Oor.
Oor kraakte met name de drumster van de Lou’s af: dat was Saskia de Jong.
Er kwamen vanaf 1977 honderden punkfanzines en honderden punkbands in Nederland.
In 1978 begon ik mijn fanzine Pin. Hier is [laat zien] een gezamenlijke uitgave van Pin met het Amsterdamse fanzine Razorblade. De Razorblade redacteur is hier aanwezig.
In Pin stond mijn punkstrip Patty Pin; daar liggen hier in de winkel ook exemplaren van. In 1978 in Londen ontmoette ik Crass. In november 1978 kwamen ze naar Paradiso voor het eerste Rock Against Racism festival. Ik interviewde ze voor Pin in dit nummer.
In 1979 kwam de eerste LP van Crass uit. Ook in 1979 interviewde ik Poison Girls, net als Crass een expliciet anarchistische Britse punkband.
In 1980 kwamen Crass en Poison Girls optreden in Nederland. De vier in Nederlandse punkfanzines meest genoemde bands in 1977-1982 waren op 1 Crass, dan achtereenvolgens The Damned, UK Subs en Poison Girls.
Het aantal keren dat anarchisme in Nederlandse punkfanzines genoemd werd steeg van één in 1978 naar 55 in 1980.
In Engeland schrijft men over anarchopunk: Crass, Poison Girls en bands daar om heen. Crass en Poison Girls noemden zichzelf geen anarchopunk. Engelse bands die anarchopunk genoemd worden waren typisch bands opgericht door jongens die op hun 13e Crass als hun eerste punkband ooit meemaakten. Dat maakte grote indruk. Dan richtten ze bands op, met hun eerste plaat uit op Crass Records. In Nederland was Crass geliefd onder punks, maar er waren geen Nederlandse anarchopunkbands zoals in Engeland. Op Crass Records kwamen geen Nederlandse bands uit.
Waarom hield ik op in mijn hoofdstuk in 1982? Niet omdat punk toen dood was. Dat was het toen niet, en is punk nu niet. Wel begonnen in 1982 bezuinigingen op jeugdclubs. Dus minder optreedmogelijkheden. Na 1982 had mijn band Cheap ‘n’ Nasty geen optreemogelijkheden meer. Zalen zeiden: stuur eerst een bandje op. Dat deden we dan. En dan hoorden we niets. Als ik dan opbelde, hoorde ik: we hebben het bandje zoek gemaakt. Stuur een nieuw op.
Dat nieuwe bandje werd dan ook weer zoek gemaakt.
ANARCHISME IN NEDERLAND VOOR 1977
Dan kijken we nu: hoe was het anarchisme in Nederland, voor punk begon? In de vroege 20e eeuw was het invloedrijk, o.a. in de vakbeweging. Daarna ging de invloed achteruit.
Sommige anarchistische invloed is vergeten. Er is veel geschreven over de februaristaking, in 1941 tegen de Jodenvervolging door de nazis.
In Amsterdam werd toen niet alleen door communistische arbeiders gestaakt, maar, minder bekend, ook door anarchosyndicalistische arbeiders bij het Gemeentelijk Energiebedrijf..
Minder bekend is de Februaristaking buiten Amsterdam. In Leiden werkte bij de Rotogravure, een grote drukkerij, een communistische vrouw. Ze stelde een collega, een anarchistische vrouw, voor om samen een stakingscomité te vormen. Zo staakte de Rotogravure tegen de nazibezetters.
In 1961 bespioneerde de geheime dienst BVD de anarchisten. Ze beweerden dat ‘anarchisme totaal onaantrekkelijk was voor de jonge generatie’.
Dat viel ze tegen, een paar jaar later, toen Provo opkwam.
RELATIE ANARCHISME EN PUNK
Nu bekijken we de relatie tussen anarchisme en punk.
Vanaf het begin van punk wezen punten richting anarchisme. Bijvoorbeeld, kritiek op politie en andere autoriteiten. En kritiek op de commerciële popmuziek, grote platenmaatschappijen enzovoort.
Maar dat was nog geen expliciet of georganiseerd anarchisme.
Je kunt zeggen: impliciet anarchisme.
Nederlands anarchisme van voor 1977 had niet veel invloed op vroege punk. Eerdere anarchisten schreven in 1977-1982 maar twee keer een stuk in een punkblad. Eén stuk waarin punk niet genoemd werd. En één stuk dat de Sex Pistols afkraakte als een modieuze gril van commercie.
De Koekrand van Diana noemde Provo als inspiratie. Maar buiten Amsterdam noemde niet één fanzine Provo. Mijn inspiratie om met Pin te beginnen was Sniffin’ Glue fanzine uit Londen.
De bladen van Diana en Razorblade van Carlo kwam ik pas later tegen.
De hoofdinvloed van de toename van het anarchisme in de Nederpunk waren Britse bands zoals Crass en Poison Girls. Crass zei dat ze zich niet zozeer baseerden op vroeger Brits anarchisme.
De zangeres/gitariste van Poison Girls, Vi Subversa, had meer te maken gehad met georganiseerd anarchisme. In de jaren 50 in een kibboets in Israel. In de jaren zestig was Vi Subversa secretaris van de London Anarchist Group. Vergelijk mij in Nederland: voordat punk begon las ik wel eens anarchistische bladen als Provo en de Vrije Socialist, maar ik was lid van geen enkele organisatie.
Wat was vergelijkbaar, wat anders, in hoe vroeg Nederlands anarchisme, Provo in de jaren 60, vroeg Nederlands punk anarchisme in de jaren vanaf 1977, zich bezighielden met maatschappelijke onderwerpen?
Onderwerpen als anti-monarchisme en anti-militarisme vind je in alle fasen van de geschiedenis van anarchisme in Nederland. Al in de 19e eeuw gingen anarchisten de gevangenis in wegens majesteitsschennis, bij voorbeeld wegens op een fluit blazen als een rijtuig met prinses Wilhelmina passeerde. Provo protesteerde tegen het huwelijk van prinses Beatrix.
En toen Beatrix koningin werd, demonstreerden onder andere anarchistische punks met de leus Geen woning, geen kroning.
Over militarisme: Toen de anarchistische militaire dienstweigeraar Herman Groenendaal in 1921 gevangenisstraf kreeg, staakten duizenden arbeiders daar tegen; niet alleen anarchisten, ook communisten en sommige sociaaldemocraten. Toen had de anarchistische Internationale Anti-Militaristische Vereniging, waar Groenendaal lid van was, duizenden leden. Hun symbool was het gebroken geweer. Crass later had het gebroken geweer op backdrops en badges. Anarcho-pacifisme is altijd sterk geweest in Nederlands anarchisme.
VROUWEN, PUNK EN ANARCHISME
Wat veranderde in het anarchisme was: het aantal vrouwen.
Voor 1965 was het Nederlandse anarchisme meestal mannelijk. In Spanje was er de anarchistische vrouwenorganisatie Mujeres Libres. Zo’n organisatie was er niet in Nederland. De eerste vrouwelijke minister in een Spaanse regering was de anarchiste Federica Montseny in 1936.
In Nederland was anarcho-pacifiste en syndicaliste Clara Wichmann belangrijk. Zij stierf jong in 1922. Na Clara Wichmann’s dood waren er tot de jaren 60 geen landelijk bekende Nederlandse anarchistische vrouwen. Michael Spohr schrijft in zijn scriptie over anarchisme: ‘Er is helaas heel weinig bekend over de vrouwen in de door mannen gedomineerde anarchistische geschiedenis’. Terwijl je in het buitenland, de Verenigde Staten, Lucy Parsons en Emma Goldman had.
in 1968-1969 werd Irene van de Weetering Provo gemeenteraadslid in Amsterdam.
Ze stelde punten voor als voorkomen van ongewenste zwangerschappen.
Provo was minder eenzijdig mannelijk dan eerder Nederlands anarchisme. Maar het was nog steeds voor verbetering vatbaar.
Toen punk begon in Nederland, waren vrouwen daar meer in vertegenwoordigd dan in vroegere muziekstromingen. Er speelden minstens 241 vrouwen in punk bands in Nederland in 1977-1982; ook velen waren actief, anders dan in bands. Veel Nederlandse punks, niet allemaal, werden anarchistisch. Onder anarchistische punks waren meer vrouwen dan in vroeger anarchisme.
In de stad Alkmaar, stichtten punks, vooral tienermeisjes, KAAS, KAAS betekent Kollektief van Alkmaarse Anarcho Socialisten. Uit KAAS kwamen voort de belangrijke Do It Yourself concertzaal Parkhof, het fanzine Bladand de geheel uit vrouwen bestande band de Wanda’s.
Mijn band Cheap ‘n’ Nasty speelde in 1980 op een grote manifestatie in het Vondelpark tegen plannen van de regering Van Agt om abortus te verbieden. Er kwam een Rock Against Sexism festival in Utrecht, beïnvloed door Rock Against Sexism in Engeland. Je kunt stellen dat punk ertoe bij droeg dat anarchisme in Nederland toegankelijker werd voor vrouwen.
PUNK, RASTA, MARXISME, ANARCHISME
Behalve het anarchisme leefden er nog andere ideeën in punk in Nederland in 1977-1982.
Bij voorbeeld rastafari. De Koekrand ging zich ‘Punk en Rasta’ blad noemen.
Meestal leiden die niet-anarchistische ideeën niet tot conflicten met anarchisten.
Zo was er in Groningen een collectief Rood Wit Zwart: rood voor socialistische of communistische punks, wit voor niet politieke punks, zwart voor anarchistische punks.
Meestal was het idee: We zijn verschillend, maar we zijn allemaal punks en allemaal tegen het establishment.
Laten we kijken naar 3 groepen die je marxisten zou kunnen noemen: trotskisten, maoisten, en de grootste, de Communistische Partij van Nederland, CPN, en daar omheen.
Eerst Trotskisme. Er was maar één band, Alerta uit Deventer,, met trotskistische invloed.
We hebben samen met ze gespeeld, op een manifestatie tegen kruisraketten in België.
En we hebben het helemaal niet over verschil tussen anarchisme en trotskisme gehad.
Maoistische invloed was er in Rotterdam in 1979-1980 rond de band de Rondos. Crass was in 1979 de meest populaire punkband in Nederland, en de Rondos waren eerst grote fans van Crass, Tot de verschillen bleken tussen het anarchopacifisme van Crass en de steun van de Rondo’s voor de Chinese regering, met hun atoomwapens. Toen ik nog niet wist van dit meningsverschil met Crass, interviewde ik in 1979 de Rondos. Ik stelde ze kritische vragen over de inval van het Chinese leger in Vietnam, op verzoek van de Verenigde Staten. En over dat toen in China alle rock ‘n’ roll verboden was. De Rondos hadden een blad Raket. Eigenlijk het enige punkblad waar anti-anarchistische stukken in stonden. Waar in stond dat de Sovjetunie onder Stalin en China onder Mao beter zouden zijn dan anarchisme. In Raket werden anarchistische punks ervan beschuldigd dat ze slaafse volgelingen van Crass zouden zijn. Er waren volgens mij geen slaafse volgelinmgen van Crass in Nederland. Onze band Cheap ‘n’ Nasty en fanzine Pin waren dat in elk geval niet. Toen ik Crass interviewde, stelde ik geen zogenaamde, in het Engels, ‘softball questions’.
Een geplande toernee van Crass in Nederland met de Rondos ging niet door. Crass schreef er de song Bloody Revolutions over. In plaats daarvan speelden Crass en Poison Girls in maart 1879 met KGB, Workmates, Nitwitz en mijn Cheao ‘n’ Nasty.
Dan komen we bij de CPN. De zanger van de Amsterdamse band Infexion was lid. De chauffeuse Annemarie van onze band was lid. Er was het Algemeen Nederlands Jeugd Verbond, ANJV, niet officieel CPN jongeren, wel veel CPN’ers die lid waren. Voor het 1e nummer van Pin leenden we de stencilinktfles van het ANJV Leiden. KAAS, Kollektief van Alkmaarse Anarcho Socialisten werd opgericht met steun van het ANJV.
De band de Ex werd opgericht in een ANJV gebouw in Wormer.
CONCLUSIE
Als we het nu gaan samenvatten: het anarchisme ontstond in de vroege Nederlandse punk grotendeels onafhankelijk van eerder ontstaan georganiseerd Nederlands anarchisme.
Het kreeg invloed via Britse bands, Poison Girls en Crass. Dat betekende dat impliciet anarchisme, anti-autoritarisme in punk dat er al vanaf het begin was, verder vorm kreeg.
Anarchisten hebben niet altijd precies het zelfde idee wat anarchisme is. Maar dat leidde niet tot conflicten in punk in Nederland toen. Ook waren er meestal geen conflicten anarchisme en andere visies. Het conflict tussen Crass en de Rotterdamse band de Rondos die door het Maoisme beinvloed waren, was een uitzondering.
Een uitzondering die overigens in het buitenland vaak bekender is dan Nederlandse punk verder.
En als laatste conclusie: via punk kwamen er meer vrouwen in het Nederlandse anarchisme.
Nu geef ik het woord eerst aan Diana. En daarna aan jullie allemaal.
Recent Comments